تركمنان در موسیقی خود همیشه رنجها و دردهایی را كه متحمل شده اند بازگو می كنند. موسیقی و ترانه های آنها پر از فریاد و شكایت و ناله های جانسوز است، آثار شاعران بزرگی چون مختوم قلی فراغی و ملا كمینه نمونه بارز مبارزات مردم این سرزمین علیه ظلم و ستم بوده است.

موسیقی در تركمن از ریشه عمیقی، برخوردار است و از پیوندهای ویژه فرهنگی تركمن و خصیصه بارز و ارزشمند آنهاست، چنانكه با موسیقی زاده می شوند، زندگی می كنند و با آن جان می سپارند. جشنها، بازیهای سنتی، سوگواریها، شب چره ها و آئین ها، میلاد پیامبر اكرم (ص)، هنگام شصت و سه سالگی پیر خانواده، تولد فرزندان بویژه پسران، ختنه سوران و عروسی همه با موسیقی همراه است.

فولكور مردم تركمن با فولكور سایر مناطق كشور ما متفاوت است. در تركمن صحرا نوازنده های محلی «باغشی» (باخشی یا بخشی) نامیده می شوند كه درتمام مراسم و اعیاد، مخصوصا عروسی ها از دیر باز تا به امروز مردم را سرگرم می كنند، و « آیدیم » به مهمترین بخش ادبیات شفاهی (ادبیات عامه تراكمه) عشایر تركمن گفته می شود كه سخن موزون و منظوم بوده و دربردارنده عشق، قهرمانی، زیبایی های طبیعت و ستایش حیوانات بویژه اسب وبه عبارت دیگر سرشار از روایات، حكایات و داستان های اجتماعی و حماسی آن سامان است كه بخشی ها خوانندگان و راویان آن هستند و این ترانه ها را به سبك مخصوصی می خوانند.

در تركمن شعر و موسیقی ارتباط تنگاتنگی با هم دارند، مجموعه آواها و نغمه های دلنشین آنها بیانگر حماسه ها، اعتقادات، جوانمردیها، برداشتها و باورهای ذهنی مردم این سرزمین است. عشایر تركمن در زیر آلاچیق ها، آیدیم های خود را از زبان تار (دوتار) بخشی ها (نوازندگان و خوانندگان) می شنوند. بخشی ها به خواندن آیدیم ها كه از هجران و شكوه و درد تركمن سخن می گوید، می پردازند و آنها را با ترنم در ترانه های خود باز گو می كنند. بخشی ها كه از محبوبیت فراوانی در میان اهالی تركمن برخوردارند، معمولا شغل دیگری به جز این هنر ندارند و ساز زندگی آنهاست. به سرپرست نوازندگان و خوانندگان «خلیفه بخشی» می گویند. گروه موسیقی آنها متشكل از دوتار نواز و یك كمانچه نواز است.

نوازندگان تركمن معتقدند كه موسیقی آنان را عروسی ها زنده نگه داشته است. در عروسی ها موسیقی بدون رقص و پایكوبی اجرا می شود و مردم در سكوت به موسیقی گوش می دهند.

تاثیر طبیعت در موسیقی محلی تركمنی از خصوصیات آن بشمار می رود. بطوری كه به مجسم كردن صدای حیوانها، پرواز پرندگان، چهار نعل اسب و ... می پردازد و تحت تاثیر این عوامل ترانه های «پرواز درنا» و «چابك سوار» خلق شده است.

با وجود اینكه در موسیقی عامیانه تركمن در درجه اول از نظر وزن و ضرب حائز اهمیت است ولی با كمال تعجب اركسترهای بخشی ها، برخلاف كلیه موسیقی اقوام، فاقد آلت ضربی است، و نشان دادن ضرب ترانه ها به عهده نوازندگان دوتار است كه با نواختن پنجه ها بر روی صفحه دوتار ضرب ترانه ها و آهنگ ها را مشخص می كنند. تمام آهنگ های تركمنی از ریتم و روش منظمی برخوردار است، حتی هنگام كوك، سازها را با ریتم كوك می كنند.

موسیقی تركمن در چهار دستگاه مخمس، قرق لار، تشنید و نوایی اجرا می گردد . دوتار تركمنی در فاصله سوم كوك می گردد و موسیقی آن فاقد ربع پرده است. در تركمن صحرا تار تركمنی یا دوتار به عنوان ساز اصیل و سمبولیك شناخته شده است. دوتار از خانواده تنبور است. مجسمه های شش هزار سال پیش، دیرینگی این ساز را نشان می دهد.

گفته شده كه در تركمن صحرا چنین رسم بوده است كه مشهورترین و بزرگترین نوازنده آنها پس از یافتن برتری نوازندگی یكی از شاگردانش بر خود، او را به اهالی روستا معرفی كر ده و به این طریق نوازنده جدید را جایگزین خود قرار داده و لقب بهترین و ماهرترین و بزرگترین نوازنده نصیب وی (نوزانده جدید) می گردد.

موسیقی اجرایی تركمن به شكلهای گوناگونی است: چوپانی خوانی، ذكر، پرخوانی، هودی، مولودی خوانی، لاله خوانی (لله خوانی)، نقل خوانی، غزلخوانی و نوحه سرایی. در اینجا چكیده ای درباره آنها می آوریم:

چوپانی خوانی

چوپانی خوانی موسیقی تغزلی تركمن بشمار می رود. در این شیوه شبان در كنار گوسفندان خود نی می نوازد و در مرغزارها با خواندن نغمه هایی دلپذیر و غزلیاتی كه بیانگر روزگاران سخت و در بدری شان است رهگذران را به سوی خود جلب می كنند.

ذكر خوانی

در ذكر خوانی بخشی درباره روابط انسان با خدا و قصد نزدیكی به درگاه و پرستش آفریدگان مطالبی بیان می كند. یموت های تركمن برای دور كردن بلا و بیماری از تن و روان به ذكر خوانی می پردازند. این موسیقی با رقص و خنجر انجام می شود كه به رقص خنجر مشهور است.

پرخوانی

پرخوانی یا پرخوانی كه از شیوه های موسیقی سنتی بشمار می رود در مراسم روان درمانی بیماران و دیگر مراسم آیینی بكار می رود. پر خوانی با رقص انجام می گیرد، ارواح نیك ارواح خبیث را مورد تهاجم قرار می دهند و بر این باورند كه بیماران به این طریق درمان می شوند.

هودی

هودی یا لالایی كه نمونه بارز موسیقی عاطفی تركمن است بیانگر احساسات و عواطف لطیف مادر بر بالین فرزند است كه با دعاهای خیر آرزوها و خواستار سرافرازی او به درگاه خداوند است كه در هودی های تركمن متجلی می شود.

مولودخوانی

مولود خوانی كه در مراسم تولد فرزندان و ختنه سوران متداول است در مراسم آیینی، میلاد پیامبر اسلام (ص)، امامان و رهبران دینی در مساجد و اماكن مذهبی نیز برگزار می گردد.

لاله خوانی

لله خوانی سرود عاطفی و بیانگر عشق پاك و درونی و بازگو كننده دوری و جدایی تركمن است. هنگامی دختران جوان قالیباف به لله خوانی می پردازند، دختر خوش صدا همراه با قوپوز به آنها می پیوندد و به شور و زیبایی آن می افزاید.

نقل خوانی

نقل خو انی از شیوه هایی است كه بیشتر در سبكهای یموت، گوگلان، چودوریولی، بكار می رود. نوازنده دوتار به بازگو كردن حكایت یا قصه یا داستانواره ای از گذشتگان می پردازد و به خواندن اشعار قهرمانان می پردازد. بخشی ها نقل خوانی را در عروسی ها، ختنه سورانها برای سرگرم كردن اهل مجلس اجرا می كنند.

غزلخوانی

در غزلخوانی نوازنده همراه سازش در دستگاهها و گوشه های گوناگون موسیقی ایرانی به ادای مطلب می پردازد. تازگی در غزلخوانی از حماسه های فردوسی، غزلهای حافظ و سعدی استفاده می کنند.

نوحه سرایی

چنانكه از نامش برمی آید در رویدادهای غم انگیز، مانند خاكسپاری، دفن مردگان، در جدایی ابدی انسان و خفتن در خاك بكار می رود و به مراسم جلوه ای ویژه می بخشد.

بخشی تركمن حتی در عروسی ها و مجالس شاد نیز سخن از زندگی و تاریخ حماسه بار خود می گوید، حرف مردم خود را، اما شاد نمی گوید با غرور می گوید، استوار می گوید. در مضراب ها، زینت ها، تحریرها و چرخش های ملودی اولین چیزی كه جلب نظر می كند، همین استواری است. حتی در هق هق های جانگذار بخشی كه حكایت از اندوه غرور آمیز یك قوم دارد. شاید جای تعجب باشد كه این موسیقی با این ویژگی ها تنها در عروسی ها زنده مانده است. تداوم این موسیقی از طریق مجالس عروسی با وجود تضاد و تفاوت های ظاهری میان محتوای آن و مراسم عروسی، خود نشان دهنده ویژگی و پیچیدگی خاصی است كه در فرهنگ و سنن تركمن موجود است.

قوم تركمن به علت سركوب مداومی كه از طرف خان ها، فئودال های متعلقه و نیز دولت مركزی در مورد آن اعمال می شد، هیچگاه امكانی برای بروز تمایلات و خواسته های خود به شكل صریح نداشته است. موسیقی بزرگ ترین وسیله بیان خواست های تركمن بوده و هست و شاید به همین دلیل است كه موسیی تركمنی یكی از تجریدی ترین و در نوع خود پیچیده ترین انواع موسیقی محلی در ایران است. مقام ها گرچه از نظر فواصل، پیچیدگی زیادی ندارند، اما مضراب ها، زینت ها و زیورها و تكیه های بسیار متنوع و پیچیده و نیز ادوار متنوع ریتمیك، امكاناتی را فراهم آورده اند تا تجریدی تری و در عین حال واقعی ترین مسایل ذهنی تركمن را از طریق ساز و آواز به پرواز در آورند.

رقص در میان تركمن ها جایگاه ویژه ای ندارد. عدم حضور سازهای كوبه ای در فرهنگ موسیقیایی تركمن می تواند دلیلی بر این مدعا باشد تنها رقصی كه در این فرهنگ یافت می شود رقص خنجر است كه بیش تر جنبه آئینی، مذهبی و رزمی دارد. این رقص موسیقی به خصوصی نداشته، تنها توسط ریتم پا و صداهای به خصوصی كه از گلو خارج می شود همراه است.